Komentarzy na temat osławionego (już) projektu ustawy dot. szkolnictwa wyższego autorstwa Barbary Kudryckiej jest co niemiara. Gdy w czerwcu po raz pierwszy przedstawiono tę idee, niemal wszystkie media o tym pisały, dyskutowały i przekonywały. Wszystko to jednak odbyło się w jednym tonie – zachwytu nad projektem bez krzty krytyki lub głębszego analitycznego myślenia.

Największe obawy i kontrowersje budzi wprowadzenie odpłatności tzw. multistudiowania (czyli konieczności naniesienie opłaty za studiowanie drugiego kierunku jeżeli pierwszy jest bezpłatny).

Barbara Kudrycka | zdjęcie dziennik.pl

Ministerstwo twierdzi, że nowy projekt ma na celu przede wszystkim zwiększenie dostępności studiów wyższych poprzez zwolnienie kilkudziesięciu tysięcy bezpłatnych miejsc (około 80 tys) zajmowanych obecnie przez tzw. multistudentów dla studentów biednych, z małych miast lub wsi. W tym miejscu rodzi się pierwszy paradoks – pomimo szlachetnych deklaracji projekt ten i tak zwiększy dysproporcje pomiędzy bogatymi a biednymi oraz miastem i wsią.

Jakim naiwnym należy być by móc sądzić inaczej ? Zapisy projektu nie tworzą żadnych gwarancji na to by to biednym lub studentom ze wsi przypadły te miejsce. Czy ktoś z nas słyszał by w projekcie znalazły się zapisy o punktach za pochodzenie lub wprowadzenie parytetowych list rekrutacyjnych ?

Nie przewidziano nawet jakiegokolwiek ułatwienia dla uboższych. Poza ułatwieniami nie obejdzie się bez reformy szkolnictwa, która przestałaby dyskryminować wieś i ubogich (których nie stać na takie warunki uczenia jak zamożnych). Dlatego przy obecnym modelu szkolnictwa miejsca te przypadną głównie zamożnym studentom, których stać jest na korepetycje. Wniosek nasuwa się sam; jest to kolejny projekt PO leżący wyłącznie w interesie bogatych.

Przejdźmy do najbardziej spornego zapisu; odpłatności za studiowanie drugiego kierunku. Ministerstwo podkreśla, że ma to zwiększyć równość szans. Dosyć dziwna, jeżeli nie wywrotna argumentacja. Przecież dzisiaj można studiować dwa kierunki za darmo. A więc biedniejsi jak i zamożniejsi mogą mieć po dwa (albo i więcej) kierunków nie naruszając swojego czy rodziców budżetu.

W takim więc razie jak wprowadzenie odpłatności ma zwiększyć tę mityczną „równość szans” ? Prowadzi to raczej wprost do odwrotnych skutków – tylko studentów z bogatych domów będzie stać na studiowanie dwóch kierunków. Dla biednych powstanie bariera finansowa, która dla wielu będzie nie do przejścia. W ten sposób faworyzuje się bogatych, którzy skończą dwa-trzy kierunki i będą mieć łatwiejszy start w życiu.

Ta rzekoma walka o „równość szans” właściwie jej zaprzecza oraz co gorsze – zwiększa dysproporcje pomiędzy bogatymi a biednymi zaprzeczając przy tym idei wolności studiowania.

Pani Mister wyraźnie brak wizji co do reformy szkolnictwa wyższego i dostosowania go do wymagań XXI wieku. Zamiast tego próbuje zmieść ten problem pod dywan. Powiedzmy sobie wprost – cały problem wyższych szkół bierze się z faktu, że są niedofinansowane i uczą zgodnie z archaicznymi metodami nauczania. Konieczna jest gruntowna reforma systemu, zniesienie odpłatności za studia wieczorowe (i zaoczne) i zwiększanie miejsc na studiach dziennych – by rzeczywiści zagwarantować równy i wolny dostęp do szkolnictwa. Ponadto potrzebna jest rozbudowa systemu stypendiów socjalnych, budowa tanich akademików i system grantów na prowadzenie badań.

Są to niestety tylko czcze marzenia. Projekt ustawy zakłada za to ustawowe ustalanie limitu miejsc na uczelniach publicznych. Nie mam wątpliwości co do tego, że jest to przymiarka do komercjalizacji systemu edukacji wyższej i obcięcia funduszy przeznaczane na publiczne szkoły. Przy niższych limitach miejsc, bardzo zyskają (finansowo) niepubliczne szkoły wyższe, które dzięki większym zasobom finansowym będą mogły wygrać rywalizacji z państwowymi uczelniami.

Dyskusja nad podatkami to nie tylko dyskusja czysto ekonomiczna ale także społeczne, która często bywa spychana na boczny tor przez neoliberalną prawicę, starając się celowo pominąć ten wątek w dyskusji nad problemem.
Jednocześnie zwolennicy neoliberalnej teorii za wszelką cenę chcą przedstawić nieprawdziwe argumenty za obniżaniem podatków (dla najbogatszych), tak by się stały prawdami objawionymi.
Często w tej argumentacji pojawiają się kwestie: zwiększenia inwestycji, zaoszczędzenia przez pracodawcę, co ma dać możliwość zwiększenia zatrudnienia, etc.
Tylko to wszystko jest mitem, wokół którego obracają się prawicowi myśliciele odrzucając wszelkie dowody, albowiem nie istnieją żadne, empiryczne, przesłania na wpływ stawek podatkowych na bezrobocie czy wzrost gospodarczy.

Można powiedzieć że dzieje się na odwrót – Dania w której mamy do czynienia z najwyższymi podatkami w Europie, ma znacznie mniejsze bezrobocie (3,4% na stan ze stycznia 2007) niż USA (około 7%) a przecież to USA jest mekką dla wszystkich liberalnych myślicieli. Dodatkowo państwa skandynawskie charakteryzują się bardzo dużym zatrudnieniem ludzi w wieku produkcyjnym (ponad 70%) a ludzi czynnych zawodowo pomiędzy 60 a 70 rokiem życia wynosi 72%, co jest znacznie wyższym odsetkiem niżeli w USA.

Również USA wypada blado w porównaniu dynamiki rozwoju gospodarczego – w latach 45-70 Szwecja miała znacznie wyższy wzrost PKB niż USA a obecnie na porównywalnym poziomie, co bezpośrednio przekłada się na poziom życia w tych państwach. Wg rankingi HDI, państwem o najwyższym poziomie życia w 2006 roku, była Norwegia, druga była Dania, piąta Szwecja a USA uplasowały się dopiero na 8 miejscu.

Mitem jest również że inwestorzy wybierają państwa (do inwestycji) ze znacznie mniejszymi podatkami, gdyby tak było to Polska miałaby jeden z najwyższych wskaźników inwestycji zagranicznego kapitału w całej EU, gdyż nasza ojczyzna ma jedne z najniższych podatków w całej Unii (wbrew temu co głosiły hasła Platformy, Irlandia ma wyższe stawki podatkowe niż Polska) a mimo to, państwa skandynawskie, Irlandia, Niemcy wyprzedzają nas o lata świetle we wskaźnikach inwestycji kapitału zagranicznego w ich państwach – dla porównania w Szwecji w 1998 roku zainwestowano blisko 20 mln dolarów, w Holandii 32 miliardy, w Hiszpanii 11 mld, Francji 28 miliardów, Belgii 21 miliardów, Polsce… 7 miliardów dolarów.

Dla inwestora nie są najważniejsze kwestie podatkowe ale także dostęp do nowoczesnej technologii, wykształconych kadr – nowoczesna, dobrze rozwinięta infrastruktura oraz stabilność ekonomiczna i polityczna kraju a przy tym gwarancja wsparcia ze strony państwa, czego państwa, stricte liberalne, jakim jest Polska, nie są w stanie zagwarantować. Wystarczy przeanalizować sytuację w krajach nadbałtyckich, jak Łotwa czy Estonia, które pomimo boomu pod koniec lat 90-tych XX wieku i początków XXI wieku, obecnie mają ogromną recesję → liberalne przemiany ekonomiczne są działaniem na krótką metę, wykańcza się mały oraz średni kapitał, który był chroniony przez progresywne podatki.

Wracając do głównego tonu dyskusji, to znaczy kwestii społecznej – to progresywne, wysokie, podatki przede wszystkim wpływać mają na realizację idei społecznej oraz umożliwić utrzymanie się na „poziomie” ludzi o niskich dochodach.

Czy sprawiedliwe jest by niemal całość państwa utrzymywana była przez najbiedniejszych ? Czy sprawiedliwe jest by kapitaliści, którzy przecież z państwa (warunków, edukacji, ulg, stref, etc) czerpią najwięcej, płacili najmniejsze podatki ?
Warto poruszyć także kwestię odczuwalności płaconych podatków przez osoby biedne i bogate – takie same stawki podatkowe (przykładowo lansowany przez PO „Podatek Liniowy”, 3×15) powoduje, że osoba biedna znacznie bardziej go odczuwa niż osoba zamożna.

W dodatku, naturalną konsekwencją, odejścia od progresywnych podatków, spowodowała by konieczność cięć w sferze socjalnej a tym samym konieczność komercjalizacji opieki zdrowotnej, szkolnictwa oraz ograniczenie pomocy dla najbiedniejszych.

Zatwardziali zwolennicy tej teorii, twierdzą że płacąc mniejsze podatki będzie nas stać na własne ubezpieczenia i samodzielne opłacanie wydatków związanych, np. z leczeniem.
Ale pytanie brzmi: czy na pewno wszystkich czy tylko tych najbogatszych ?

A odpowiedź: Tylko tych najbogatszych gdyż przeciętnego człowieka w dalszym ciągu nie będzie stać na ubezpieczenie gwarantującą mu pełną opiekę zdrowotną, czyli będziemy mieć do czynienia, z niesprawiedliwym ograniczeniem dostępu np. do lecznictwa.
Nie trzeba być ekonomistą by to dostrzec – są to zbyt duże koszty dla zwyczajnego człowieka a na potwierdzenie tej tezy w empirii, należy spojrzeć na USA, gdzie 45 mln ludzi zostało pozbawionych opieki zdrowotnej, bo zwyczajnie ich nie stać na polisę ubezpieczeniową. A czy czasem „chory nie oznacza pacjent” ?
Oznacza i liberałowie zdają się nie patrzeć na ten aspekt moralny i społeczny, że każdy człowiek ma prawo do opieki medycznej oraz pomocy.

Dużo i często piszę o moim sprzeciwie wobec odpłatności dla szkolnictwa wyższego i dlatego przy tej okazji warto zareklamować stroną internetową inicjatywy przeciwników odpłatności za studia: http://ipps.glt.pl/

Sprzeciwiamy się wprowadzaniu jakichkolwiek opłat za studiowanie. Chcemy żeby zdolności a nie zasobność portfela decydowały o możliwości zdobycia wykształcenia. Uważamy, iż system płatnych studiów zamyka drogę do wykształcenia ludziom z uboższych rodzin gdyż nie będzie ich zwyczajnie na nie stać. Już teraz wiele osób rezygnuje z dalszego kształcenia lub zamiast iść na studia dzienne, mimo zdolności, wybiera zaoczne, które dają możliwość pracowania i studiowania, gdyż nie są w stanie zapłacić za wynajem mieszkania, podręczniki i inne niezbędne rzeczy. Wprowadzenie kolejnych opłat jeszcze pogłębi podziały w społeczeństwie gdyż zwiększy się liczba osób niemogących sobie pozwolić na wyższe wykształcenie.

Odpłatność za studiowanie sprawi też iż polskie uczelnie nie będą kształciły najzdolniejszych lecz najbogatszych. Proponowany przez rektorów i niektórych polityków system kredytów doprowadzi do sytuacji, w której wybór kierunków przyszłych studentów będzie determinowany przez pieniądze, jakie będą mogli po jego ukończeniu zarobić. Banki będą wspierały, więc tylko studentów na “opłacalnych” kierunkach studiów. W ten sposób w przyszłości może zacząć brakować ludzi o humanistycznym wykształceniu – bo czy bank da kredyt na studiowanie filozofii czy historii?

Od jakiegoś czasu trwają prace nad inicjatywą nauczycieli: “Wolne podręczniki“, w ramach której każdy nauczyciel może przyłączyć się do projektu i pisać, pracować nad książkami przeznaczonymi dla gimnazjum czy też liceów a one samą mają być dostępne za darmo (w sieci). Inicjatorzy nie ukrywają, że wzorują się na projekcie Wikipedia a sam materiał całkowicie wolnodostępny.

Jestem pod ogromnym wrażeniem tej inicjatywy, z kilku powodów:

• Być może zwróci ona uwagę władz, samorządów oraz wydawnictw na ogromne koszty edukacji w Polsce, których głównym ciężarem są właśnie podręczniki szkolne, których ceny osiągają astronomiczne ceny
• Inną istotną kwestią, która jest pomijana, jest to iż podręczniki te będą aktualizowane na bieżąco, przez samych nauczycieli, którzy znają realia szkolne, znają młodzież i w każdej chwili podręcznik będzie mógł zostać dostosowany do potrzeb systemu nauczania
• Co jeszcze istotniejsze, być może inicjatywa ta, chodź częściowo, uchroni nasze szkolnictwo przed tendencją prawicy by usuwać niepoprawne dla niej treści z podręczników historii czy biologii

Oczywiście zdaje sobie sprawę, że są to jedynie, moje, błogie życzenia a sam projekt nie jest jeszcze niczym istotnym ale leży On w naszych rękach i czemu nie moglibyśmy przy nim pomóc, chociażby poprzez promowanie samej idei ?